TÌM HIỂU HỌC THUYẾT XÃ HỘI GIÁO HỘI CÔNG GIÁO

BÀI 1. TRONG MỘT TRUYỀN THỐNG LÂU DÀI

Học thuyết xã hội của Hội Thánh Công Giáo – một cụm từ vừa nghe lạ tai vừa thấy phức tạp. Thật ra, khi liên hệ với quá trình lịch sử hình thành học thuyết hay xa hơn nữa, khi dựa vào Thánh Kinh để ôn lại toàn bộ lịch sử cứu độ, chúng ta sẽ thấy cụm từ ấy vừa quen thuộc vừa giản dị.

1. Lịch sử cứu độ -lịch sử của một Thiên Chúa can thiệp ngày càng sâu vào đời sống con người.

Có thể lấy lịch sử cứu độ của dân Do Thái làm hình ảnh để khái quát hóa lịch sử cứu độ của toàn thể nhân loại. Và có thể lấy sự can thiệp của Thiên Chúa để cứu dân Do Thái khỏi nô lệ Ai Cập làm hình ảnh khái quát hóa tất cả những sự can thiệp của Ngài cho dân tộc ấy trong suốt dòng lịch sử của họ: “Ta đã thấy rõ cảnh khổ cực của dân Ta bên Ai Cập, Ta đã nghe tiếng chúng kêu than vì bọn cai hành hạ. Phải, Ta biết các nổi đau khổ của chúng. Ta xuống giải thoát chúng khỏi tay người Ai Cập, và đưa chúng từ đất ấy lên một miền đất tốt tươi, rộng lớn, miển đất tràn trề sữa và mật (…) Bây giờ, ngươi hãy đi! Ta sai ngươi đến Pharaô để đưa dân Ta là con cái Israen ra khỏi Ai Cập”. (Xh 3,7-8.10)

Thiên Chúa không chỉ quan tâm tới con người khi họ gặp những sự cố đặc biệt bằng cách can thiệp tức thời, mà Thiên Chúa còn quan tâm tới con người trong đời sống thường ngày bằng cách đưa ra những nguyên tắc và luật lệ hướng dẫn. Chẳng hạn: “Người ngoại kiều, ngươi không được ngược đãi và áp bức, vì chính các ngươi đã là ngoại kiều ở đất Ai Cập. Mẹ góa con coi, các ngươi không được ức hiếp (…) Nếu ngươi cho một người trong dân Ta, một người nghèo ở với ngươi vai tiền, thì ngươi không được xử với nó như chủ nợ, không được bắt nó trả lãi. Nếu ngươi giữ áo choàng của người khác làm đồ cầm, thì ngươi phải trả lại cho nó trước khi mặt trời lặn (…) Trong vòng sáu năm, ngươi sẽ cày cấy ruộng đất ngươi gieo trồng và thu hoa lợi. Nhưng năm thứ bảy, ngươi sẽ để đất ngưng sinh hoa màu, để đất hưu canh; Những người nghèo trong dân ngươi sẽ được hưởng hoa màu đó, những gì còn lại thì bỏ cho giả thú ăn. Vườn nho và vườn ô liu, ngươi sẽ làm như thế”. (Xh 22,20-21.24-25; 23,10-11).

Về sau trong lịch sử, tuy bớt can thiệp cách trực tiếp, Thiên Chúa vẫn không ngừng quan tâm đến con người bằng những con người và những cơ chế do Ngài đặt lên, từ các thủ lãnh, các vua, các ngôn sứ, các thượng tế. Nhưng qua những tuyên bố của ngôn sứ Amos, Thiên Chúa muốn dân Do Thái tổ chức lại đời sống cá nhân và xã hội: “Hãy nghe đây, hỡi những ai đàng áp người cùng khổ và tiêu diệt kẻ nghèo hèn trong xứ. Các ngươi thầm nghĩ: ‘Bao giờ ngày mồng một qua đi, cho ta còn bán lúa; Bao giờ mới hết ngày sa bát, để ta bày thóc ra? Ta sẽ làm cho cái đấu nhỏ lại, cho quả cân nặng thêm; Ta sẽ làm lệch cán cân để đánh lừa thiên hạ. Ta sẽ lấy tiền bạc mua đứa cơ bần, đem đôi dép đổi lấy tên cùng khổ; Cả lúa nát gạo mục, Ta cũng đem ra bán’. Đức Chúa đã lấy Thánh Danh là niềm hãnh diện của Gia Cóp mà thề: Ta sẽ chẳng bao giờ quên một hành vi của chúng” (Am 8,4-7)

Nhưng dường như thế vẫn chưa đủ làm cho mọi người tin vào tình yêu của Thiên Chúa, vẫn chưa đủ xua tan nỗi nghi ngờ của nhiều người cho rằng những sự can thiệp của Ngài chưa thật lắm vì đó là những sự can thiệp từ trên cao chót vót và từ bên ngoài xa xôi. Chính vì thế, khi đến thời đến lúc, Thiên Chúa đã đến ở hẳn trong lịch sử của con người như bao nhiêu người khác. Từ nay Ngài có một tên gọi hẳn hoi là Giêsu, một gia đình với cha mẹ là Giuse và Maria, một sinh quán là Bêlem, một ngôi nhà ở Nagiaret, một nghề nghiệp ban đầu là thợ mộc và về sau là giảng đạo, ngày tháng sinh cũng như tháng qua đời… Chỉ có điều là trước sau vẫn như một, Thiên Chúa luôn quan tâm đến đời sống con người: Ngài không chỉ quan tâm cứu giúp họ mà còn đích thân trải nghiệm tất cả những gì người khác đã từng nếm cảm. Từ đó những nguyên tắc và luật lệ Ngài đưa ra để sửa chữa và kiện toàn các quan hệ giữa con người với con người trở nên thừa sức thuyết phục, vì chúng đều được đúc kết từ kinh nghiệm sống của chính Ngài, như “Anh em đã nghe luật dạy rằng: mắt đền mắt, răng đền răng. Còn Thầy, Thầy bảo anh em: Đừng chống cự người ác, trái lại nếu bị ai vả bên phải thì giơ cả má bên trái nữa. Nếu ai muốn kiện anh để lấy áo trong của mình, thì hãy để cho nó lấy cả áo ngoài. Nếu có người bắt anh đi một dặm, thì hãy đi với người ấy hai dặm. Ai xin thì hãy cho; Ai muốn vay mượn thì đừng ngoảnh mặt đi” (Mt 5,38-42). Đức Giêsu đã lấy hình ảnh sau đây làm phương châm sống của Ngài: “Con người đến không phải để được người ta phục vụ, nhưng là để phục vụ, và hiến mạng sống làm giá chuộc muôn người ” (Mc 10,45).

Trước đó, Ngài đã tỏ ra hết sức quan tâm tới đời sống của con người bừng những sự can thiệp tức thời như Luca đã mượn lời ngôn sứ Isaia để tóm tắt: “Thần Khí Chúa ngự trên tội, vì Chúa đã xức dầu tấn phong tôi, để tôi loan báo Tin Mừng cho kẻ nghèo hèn. Người đã sai tôi đi công bố cho kẻ bị giam cầm biết họ được tha, cho người mù biết họ được sáng mắt, trả lại tự do cho người bị áp bức, công bố một năm hồng ân của Chúa” (Lc 4,18-19). Ngài còn thỉnh thoảng can thiệp sâu hơn bằng cách cải tổ những quan niệm và những tập tục hoặc sai lầm hoặc lỗi thời về các vấn đề lớn trong đời sống con người như tục li dị trong đời sống hôn nhân chẳng hạn: “Vì các ông lòng chai dạ đá, nên Mô sê đã cho phép các ông li dị vợ, chứ từ thuở ban đầu, đâu có thế. Tôi nói cho các ông biết: Ngoại trừ trường hợp hôn nhân bất hợp pháp, ai li dị vợ mà cưới vợ khác là phạm tội ngoại tình” (Mt 19,9-8). Hay về quan niệm và tập tục giữ ngày sa-bát hoặc các truyền thống khác: “Tại sao các ngươi dựa vào truyền thống của loài người mà vi phạm điều răn của Chúa?” (Mt 15,3)

Nhưng quyết liệt hơn hết là Ngài đã tình nguyện chết thay cho mọi người và sống lại vì mọi người, để tạo cho tất cả mọi người tiền đề căn bản nhất của một cuộc sống hết sức nhân bản và hết sức thánh thiện: trước khi xây dựng một cuốc sống mới, cần phải được giải thoát khỏi mọi sự nô lệ trong cuộc sống cũ và cần phải được ban cho sự sống mới. Bằng chứng của sự sống mới có mặt nơi con người và thế giới là sự hiện diện của Chúa Thánh Thần và những biểu hiện của Ngài. “Hoa quả của Thánh Thần là bác ái, hoan lạc, bình an, nhẫn nhục, nhân hậu, từ tâm, trung tín, hiền hoà, tiết độ” (Gl 5,22-23). “Những ai ở trong Đức Kitô Giêsu thì không còn bị lên án nữa. Thật vậy, luật của Thánh Thần ban sự sống trong Đức Kitô Giêsu, đã giải thoát tôi khỏi luật của tội và sự chết” (Rm 8,1-2)

Sau khi Đức Giêsu sống lại và lên trời, Ngài để lại cho nhân loại một Giáo Hội cũng thi hành những nhiệm vụ như Ngài để phục vụ loài người: rao giảng Tin Mừng, cử hành phụng vụ và phục vụ ái (x. CvTđ 4,42.44- 47). Kể từ đó, qua nhiệm vụ thứ ba là phục vụ bác ái, Giáo Hội không bao giờ bỏ qua những sự can thiệp thích hợp vào đời sống vật chất và tinh thần của con người. Thậm chí Giáo Hội còn đặt ra hẳn cả một chức vụ cho hoạt động này (là chức phó tế), trao chức vụ ấy cho những người xứng đáng, không phải chỉ như người trên giao việc cho những người dưới, mà là chính Chúa đích thân trao nhiệm vụ ấy: “Họ đưa các ông ấy ra trước mặt các tông đồ. Sau khi cầu nguyện, các tông đồ đặt tay trên các ông” (CvTđ 6,6). Mỗi khi thành lập một giáo hội, Phaolô (và các tông đồ) luôn quan tâm đưa ra những chỉ thị để hướng dẫn và tổ chức đời sống gia đình và xã hội của mọi người, cụ thể như cho Giáo Hội Êphêxô (x. Ep 5,21-9), Giáo Hội Côlôxê (x. Cl 3,18-4,1).

2. Lịch sử ấy vẫn tiếp tục cho tới hôm nay

Như thế, qua tâm tới đời sống con người không những qua những can thiệp tức thời mà còn qua những hướng dẫn mang tính nguyên tắc đã trở thành một trong những nhiệm vụ không thể thiếu của Giáo Hội, ở bất cứ nơi đâu và vào bất cứ thời nào, dù là Giáo Hội ở phương Tây hay Giáo Hội ở phương Đông, dù là Giáo Hội đang phát triển mạnh mẽ trong thời các giáo phụ và thời Trung Cổ hay là Giáo Hội đang gặp thử thách trong các thời bị cấm cách và coi thường, dù là Giáo Hội đã trưởng thành hay là Giáo Hội còn phôi thai.

Thậm chí, dưới sự soi sáng và thúc đẩy của Chúa Thánh Thần trong những hoàn cảnh hết sức cụ thể và đặc thù, Giáo Hội không ngừng có những sáng kiến hữu hiệu – đôi khi rất táo bạo – trong việc phục vụ con người, từ những sáng kiến cứu giúp người nghèo tại các tu viện rồi tại các toà giám mục, đến những tổ chức được thành lập qui mô với những con người được đào tạo, những cơ sở đông đảo và những đường hướng rõ ràng nơi các dòng tu và nơi các cơ quan bác ái. Chính nhờ những tổ chức này, dưới sự hướng dẫn của các văn kiện Toà Thánh, Giáo Hội đã được biết đến như “một nhà vô địch về lòng nhân đạo” trên khắp thế giới. Trong tương lại, Giáo Hội cũng sẽ tiếp tục xuất hiện như thế, không phải để tranh thủ thiện cảm của mọi người hay để lôi kéo thiên hạ vào đạo, mà để trung thành với bản chất và sứ mạng của mình, cũng là trung thành với Đấng đã sáng lập mình: “Vui mừng và hy vọng, ưu sầu và lo lắng của con người ngày nay, nhất là của người nghèo và những ai đau khổ, cũng là vui mừng và hy vọng, ưu sầu và lo lắng của các môn đệ Chúa Kitô, và không có gì thực sự là của con người mà lại không gieo âm hưởng trong lòng họ” (Vatican II, hiến chế mục vụ về Giáo Hội trong thế giới ngày nay, số 1).

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN HIỂU BÀI

Bài 2. HỌC THUYẾT XÃ HỘI CÔNG GIÁO HIỆN NAY.

Trước khi tiếp tục đi xa hơn, để đánh dấu một chặng đường phục vụ con người, Hội Đồng Giáo Hoàng Công Lý và Hoà Bình của Hội Thánh Công Giáo đã tổng hợp toàn bộ học thuyết xã hội của mình trong một tập sách mang tên là “Tóm Lược Học Thuyết Xã Hội của Hội Thánh Công Giáo” (năm 2004). Uỷ Ban Bác Ái Xã Hội của Hội Đồng Giám Mục Việt Nam cũng đã hoàn thành bản dịch tiếng Việt năm 2007. Muốn có tập sách này, mỗi người có thể liên hệ với Uỷ Ban Bác Ái Xã Hội của HĐGMVN thông qua các toà giám mục hay tìm tại các nhà sách Công Giáo lớn tại Việt Nam.

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN HIỂU BÀI.

BÀI 3.
NỀM TẢNG CỦA HỌC THUYẾT XÃ HỘI GH CÔNG GIÁO: CON NGƯỜI

Ngày nay, có mấy chính quyền và có mấy nhà chính trị là không quả quyết các chính sách của mình đều là “cho dân và vì dân” , hay nói rộng rải hơn, tất cả là “cho con ng ười và vì con người” . Chỉ có đều là chưa mấy ai nghe quí vị ấy định nghĩa sát đáng thế nào là dân hay thế nào là con người. Giáo hội công giáo cũng khẳng định “xã hội loài người chính là đ ối tượng giáo huấn xã hội của giáo hội, vì giáo hội không đứng ngoài cũng chẳng đứng trên những con người liên kết thành xã hội, mà G iáo hội chỉ tồn tại nơi những con người và bởi đó, G iáo hội tồn tại vì những con người ”(Bộ Giáo Dục Công Giáo , “ Hướng dẫn học tập và giảng dạy học thuyết xã hội của Giáo Hội trong việc đào tạo linh mục”, số đời sống xã hội, con người nên và phải luôn luôn là chủ thể, là nền tảng và là mục tiêu của đời sống xã hội” ( Đức Pi-ô XI, “thông điệp truyền thanh ngày 24/12/1944”, số 5).Tuy nhiên, Giáo Hội đã xây dựng những điều mình vừa nói dựa trên cả một quan niệm về con người, được phản ảnh qua các nổ lực và công trình mình đã thực hiện cho con người.

Nếu vậy, con người mà mọi lời nói và việc làm của Giáo Hội Công Giáo nhắm tới như đối tượng và mục đích là gì? Con người mà Giáo Hội Công Giáo muốn trao sứ mạng để thi hành một chủ thể là con người như thể nào?

1. Đa số các triết lý về con người hay các chính sách xã hội liên quan đến con người điều định nghĩa con người từ dưới lên, nghĩa là từ con vật và cộng thêm một nét đặc thù nào đó của riêng con người, như “con vật/có lý trí”, “con vật/biết làm kinh tế”, “con vật/biết làm chính trị”...Chính vì thế, có người nói đùa rằng thực hiện được một nữa trên đây, tức là làm con vật, đã là khá lắm rồi. Không lạ gì mọi môi trường có con người, từ gia đình đến các tập thể xã hội, quốc gia, quốc tế luôn mang dấu vết, đôi khi còn rất đậm và rất nhiều, của thú tính (bản tính của thú vật). Đó là chưa kể: “biết làm chính trị”, “biết làm kinh tế”, “có lý trí”...Có thật là tất cả nét riêng của con người không? Bằng không, người ta sẽ đánh giá con người dựa trên sự thông minh, óc kinh tế, khả năng chính trị...của mỗi người.

2. Đang khi đó, ngay từ trong những trang sách đầu của Thánh Kinh hay ngay từ ban đầu, Do Thái giáo, rồi Kitô giáo đều định nghĩa con người từ trên xuống, nghĩa là từ Thiên Chúa và giảm xuống, nghĩa là từ Thiên Chúa và giảm xuống, như con người là “hình ảnh của Thiên Chúa” (x St1,27). Chính vì thế càng là hình ảnh của Thiên Chúa, càng giống thiên Chúa, con người càng là người. cũng bởi đó , có lý trí tinh thông , làm kinh tế giỏi, làm chính trị khéo đến đâu cũng chưa chắc là hơn người, bao lâu những yếu tố ấy không làm con người giống Thiên Chúa, như hình ảnh của Ngài. Cũng trong những trang đầu tiên ấy, Thiên Chúa cũng xác định thế nào là giống Thiên Chúa hay Thiên Chúa vốn đã thế nào để con người bắc chước. Ngài tỏ mình là Thiên Chúa ở chổ sáng tạo và thống trị muôn loài (x. St 1-2). Bởi đó, con người sẽ giống Thiên Chúa ở chổ con người cũng được thông phần sáng tạo và làm chủ tất cả, từ bản thân mình đến muôn loài ( x. St 1,28). Miễn là đừng quên con người không sáng tạo từ không mà là thông phần sáng tạo, là sáng tạo từ cái đang có; cũng đừng quên con người không thống trị vạn vận như thể là chủ nhân độc quyền, mà chỉ thống trị dựa vào quyền năng Thiên Chúa, theo ý muốn của Thiên Chúa. Có giống Thiên Chúa đến đâu, con người cũng chỉ là hình ảnh, chứ không bao giờ là Thiên Chúa. Đây là điều các tác giả muốn ám chỉ khi cho biết Thiên Chúa cho phép con người được “ ăn” tất cả mọi trái cây trong vườn, nhưng luôn luôn ở trong giới hạn bằng cách không bao giờ ăn một loại trái cây nhất định, gọi là “trái cấm” (x. St 2,17).

3. Chỉ tiếc là ngay từ rất sớm, con người đã sử dụng tự do không đúng nên đã không dừng lại ở giới hạn của mình; trái lại con người đã vượt qua giới hạn ấy để đòi sáng tạo từ không và đòi thống trị cách độc quyền. Con người đã phạm tội. Và vì phạm tội trong tư cách là những con người đầu tiên, những người thay mặt tất cả nhân loại, nên tội ấy đã truyền lại cho đời sau, tương tự như những nét căn bản khác con người đầu tiên đã lãnh nhận thay mặt mọi thế hệ cũng được truyền lại cho hậu thế. Nói cách khác, hậu thế lãnh nhận cả tội của những cha ông lẫn hình ảnh Thiên Chúa mà cha ông mình đã nhận được. Mãi mãi con người vẫn là hình ảnh của Thiên Chúa, nhưng là hình ảnh đã bị thương tổn (x. St 3). Đến như sau này, Đức Giêsu đã khôi phục lại hình ảnh nguyên vẹn của Thiên Chúa nơi con người rồi, nhưng dấu vết mà tội để lại vẫn còn hay sự khôi phục của từng cá nhân vẫn phải được mỗi người tự nguyện chấp thuận thì mới hiệu quả và chỉ hiệu quả trọn vẹn trong kiếp sống mai sau. Hay nói cách khác, bao lâu còn sống, con người luôn là hình ảnh Thiên Chúa và vẫn phải luôn nổ lực cộng tác để hình ảnh ấy được ngày càng sáng nét và rỏ ràng hơn. Chính vì thế, dù có dang dở đến đâu, con người cũng không quá bi quan về bản thân mình và các việc mình làm; ngược lại, dù có đạt nhiều thành tích đến đâu, con người cũng không vội lạc quan để quên đi sự dang dở và bất toàn vẩn còn nơi bản thân mình và các việc mình làm.

4. Chính vì vẫn luôn luôn là hình ảnh Thiên Chúa, nên con người vẫn luôn luôn được kính trọng và yêu mến vì chính nó. Con người phải là mục tiêu hay đối tượng trước tiên người ta nhắm tới, mổi khi bắt tay làm việc gì. Hơn thế nữa, con người giống Thiên Chúa ở chổ cùng lãnh đạo mọi sự với Ngài. Thế nên, không chỉ là mục tiêu và đối tượng ưu tiên, con người còn phải là chủ thể-người chịu trách nhiệm và quyết định-của tất cả các việc ấy, dù không là chủ thể tối cao hay chủ thể độc quyền. Bao lâu con người chưa được phục vụ ưu tiên hay bao lâu chưa để con người nắm vai trò lãnh đạo trong các công trình, bấy lâu chưa thể kể công trình đó là công trình tốt đẹp và hữu ích thật sự. Mọi sự chăm sóc con người chưa làm con người phát triển tới mức con người làm chủ công việc ấy và vận mệnh của mình thì chưa đáng gọi là chăm sóc con người đúng nghĩa. Nhưng ngược lại, những sự chăm sóc con người tới mức suy tôn lên hàng thần thánh độc quyền và tuyệt đối chẳng những là những toan tính vô vọng mà còn làm hỏng con người.

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN HIỂU BÀI

1. Định nghĩa của G iáo hội chúng ta về con người không giống với các định nghĩa khác đang phổ biến tại nước ta ở điểm nào? Nhờ điểm khác ấy, con người được đánh giá và tôn trọng thế nào?

2. Chúng ta có sợ định nghĩa của Giáo Hội chúng ta sẽ suy tôn con người quá đáng không? Trong lịch sử, có bao giờ con người hiểu sai định nghĩa ấy chưa?

BÀI 4. CÁC KHÍA CẠNH KHÁC NHAU CỦA CON NGƯỜI

Con người giống Thiên Chúa nhưng không bao giờ là Thiên Chúa. Con người là hình ảnh Thiên Chúa, chứ không là chính Thiên Chúa. Hai nét thường hằng ấy trong định nghĩa về con người sẽ được thấy trong mọi khía cạnh khác nhau của bản tính con người. Như con người vừa là hồn cũng là xác; con người vừa hướng lên siêu việt cũng bám chặt và thực tế; con người vừa rất tự dọ cũng bị giới hạn; con người vừa bình đẳng với nhau về phẩm giá cũng vừa khác nhau về các mặt khác; con người vừa mở ra với xã hội cũng vừa là bản thân mình.

Con người vừa không chỉ là những gì trông thấy, cảm nhận, phân tích, nắm bắt được vì có cùng có hạn (xác), mà còn là những gì không trông thấy, không cảm nhận, không phân tích không nắm bắt được vì vô cùng vô hạn (hồn). Trong thực tế, hai yếu tố này không tách rời nhau mà lệ thuôc nhau, như không thể có thân xác con người mà không có linh hồn (bằng không đó chỉ là tử thi!) và không thể có linh hồn con người mà không có thân xác ( bằng không đó chỉ là ảo ảnh, không có mặt trên đời và chẳng ai biết, không thể giao tiếp và chẳng ai giao tiếp được !).

Kết quả là không ai có thể tự hào là biết hết về con người và nắm bắt con người kể cả bản thân mình, vì nơi con người luôn luôn có một điều gì đó vuột khỏi tầm tay và trí khôn chúng ta: “con người vẫn luôn luôn là một mầu nhiệm”. Chính vì lý do đó, chúng ta chẳng những bao giờ được coi khinh và xài xể con người mà còn phải luôn kính trọng và yêu mến con người, bất luận mình có thể hiểu con nguời nhiều tới mức nào.

Nhờ hồn con người là vô chất và thiêng liêng, là vô hạn và vô biên, nên con người có thể hướng lên một điều gì đó không phải thế giới hữu hình và vật chất, thậm chí đi vào được thế giới thiêng liêng và vô biên ấy để gặp gỡ và tiếp xúc với Thiên Chúa. Nếu vậy, hướng đến cõi tâm linh hay bước vào thế giới siêu việt, hay xa hơn nữa, giao tiếp với đấng là chủ tâm linh hay thế giới siêu việt ấy là một điều con nguời vừa có thể làm được vừa bị đòi hỏi phải làm. Nói cách khác, tôn giáo hay ít là hướng đến một thế giới khác và đấng làm chủ thế giới ấy vừa là điều con người có thể vừa là điều con người phải làm. Theo nghĩa ấy, vô thần tuyệt đối là điều không thể có.

Nhờ xác con người là vật chất và khả giác là hữu hạn và có cùng, nên con người có thể bám vào thực tế trần gian, thậm chí không thể tách rời được trừ khi chết. Như vậy, bị tác động bởi thế giới hay tác động trên thế giới là điều con người vừa có thể vừa buộc phải chịu đựng cũng như tác động. Theo nghĩa ấy, không thể có thiêng liêng hay siêu thoát thật sự cách tuyệt đối.

Với linh hồn thiêng liêng và khả năng hướng tới siêu việt, con người có thể không bị nô lệ cho một cái gì và được tự do thật sự.

Nhưng dù có được tự do tới mức nào, con người vẫn không thoát được những giới hạn đi đôi với thân phận con người, như những giới hạn của phái tính, không gian, thời gian…đó là chưa kể tới những giới hạn mà con người phải tự nguyện chấp nhận để được tồn tại và phát triển đúng đắn, như các giá trị vĩnh hằng, các chuẩn mực phổ quát, các luật lệ công bằng. Tuy nhiên, chẳng những không vì thế mà con người mất tự do mà còn nhờ đó vươn tới sự tự do đúng nghĩa hơn: tự do là khả năng làm được điều tốt và điều tốt nhất.

Cùng là hình ảnh Thiên Chúa, cùng có chung những đặc điểm, cùng theo đuổi chung một định mệnh sau hết là trở nên giống Thiên Chúa và được hạnh phúc của Thiên Chúa, chắc hẳn mọi người đều bình đẳng với nhau về phẩm giá. Thế nên, mọi kỳ thị hay chia rẽ nhân danh một điều gì giữa người nam và người nữ, người thuộc dân tộc-thuộc tôn giáo-giai cấp-phe nhóm-trình độ này và người thuộc dân tộc, tôn giáo, giai cấp phe nhóm kia đều là bất công và sai lầm.

Tuy nhiên, bình đẳng phẩm giá không có nghĩa là không còn khác biệt giữa con người với nhau về phái tính, tính tình, quan điểm, sở thích, công việc, trách nhiệm…thậm chí, có khác biệt như thế mới làm cho thế giới thêm phong phú và cuộc sống con người được sinh động một cách cần thiết.

5. Con người vừa có tính xã hội vừa là những cá nhân độc đáo:

Không những vì có những khác biệt mà con người phải mở ra với người khác để được bổ túc và trở nên sung mãn, mà còn vì từ nguyên thuỷ con người đã được Chúa tạo dựng thành một xã hội-dù xã hội ấy nguyên gốc có thể chỉ có hai người. Con người vừa nhận được nhiều ơn ích từ xã hội vừa phải cống hiến nhiều cho xã hội.

Tuy nhiên, dù có liên hệ mật thiết với nhau tới mức nào và dù xã hội có quan trọng với con người tới mức nào, mỗi người vẫn là mình. Người ta không thể rút gọn con người thành một con số giống mọi con số cũng không thể hy sinh mỗi người cho bất kỳ đề án nào của xã hội. Thậm chí xã hội còn có bổn phận tạo điều kiện cho mỗi người được phát triển.

Từ nét căn bản là hình ảnh Thiên Chúa và những đặc điểm quan trọng vừa kể của con người, người ta suy ra được những quyền lợi và nghĩa vụ căn bản và quan trọng nhất của con người, mà nếu không được tôn trọng và thi hành các điều căn bản đã được nêu ra trước đó sẽ không còn giá trị trong thực tế nữa. Tất cả quyền lợi và nghĩa vụ ấy đã được nhà luật họ người Pháp tên là Jean Cassien, đúc kết thành bản Tuyên Ngôn Quốc Tế Nhân Quyền, rồi được phê chuẩn bởi các quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc tại phiên họp của Đại Hội Đồng 10.12.1948. Nói thế khôngc ó` nghĩa là chỉ từ năm ấy con người mới có những quyền lợi và nghĩa vụ căn bản. Các quyền lợi và nghĩa vụ này đã có sẵn trong bản tính con người, mà về sau con người đã phát hiện và công bố. Nếu vậy, nhân quyền là những quyền căn bản, phổ quát, bất biến, không thể sang nhượng, cắt xén hay huỷ bỏ mà mỗi người được hưởng, bằng không con người sẽ không là con người đầy đủ theo đúng ý Chúa khi tạo dựng con người. Đó cũng là những quyền lợi mà quốc tế, quốc gia, xã hội và mỗi cá nhân phải tôn trọng và giúp thực hiện.

Các quyền căn bản này vừa có tính cá nhân (vì lợi ích của mỗi người và trong phạm vi cá nhân) vừa có tính xã hội ( vì lợi ích của tập thể và trong phạm vi xã hội) như quyền được sống, được chăm sóc và giáo dục, được tự do tìm kiếm sự thật, phát biểu-thực hành, quyền lao động và hường thành quả lao động, quyền kết hôn và tổ chức gia đình, quyền hội họp và lập hội, quyền tự do tôn giáo…các quyền này đã được hầu hết mọi quốc gia trên thế giới hiện nay nhìn nhận và chấp hành. Tuy nhiên, cũng phải thú nhận, từ nhìn nhận sang chấp hành không luôn luôn là điều dễ dàng, mà phải luôn phấn đấu để biến thành sự thật.

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN HIỂU BÀI

1. Trong các khía cạnh trên đây của con người và đời sống con người, bạn cho khía cạnh nào cần chú ý nhiều nhất hiện nay, hoặc trong đời sống của cá nhân của mình hay trong đời sống tập thể: vì đã gặt háí được nhiều thành công vì đã gặp nhiều thất bại?

2. Khi được những khía cạnh vừa kể của con người và đời sống con người, đã được thực hiện thành công hay còn vướng nhiều trở ngại bạn có cảm thấy sung sướng khi được làm người và có muốn làm người tốt hơn nữa không?

BÀI 5. CÁC GIÁ TRỊ CĂN BẢN

Giữa một thị trường nhốn nháo tìm thần tượng để đặt làm mục tiêu và đối tượng cho tất cả mọi cố gắng lớn nhỏ, chung riêng của con người hôm nay, xác định được mục tiêu và đối tượng ấy phải là con người – và là con người với đầy đủ các khía cạnh như đã được giới thiệu trong bài ba và bốn - đã là một hành vi can đảm và đã là một bước quan trọng rồi để thăng tiến con người và xây dựng xã hội. Tuy nhiên, dường như thành quả ấy vẫn bị thiên hạ lạm dụng làm chiêu bài che đậy nhiều điều trái ngược hẳn.

Thế nên, học thuyết xã hội của Giáo Hội Công Giáo phải kể ra những giá trị sau đây làm những hàn thử biểu cụ thể đo mức độ phục vụ con người của các nỗ lực và công trình do xã hội hay cá nhân thực hiện, cũng như để đánh giá một cá nhân, tập thể hay xã hội là tốt hay chưa tốt. Đó là sự thật, tự do, công bằng và bác ái. Một dự phóng, một nỗ lực, một công trình chỉ phục vụ con người thật sự, khi nó tìm kiếm và thực hiện được bốn giá trị ấy. Một cá nhân, một tập thể hay một xã hội chỉ đáng được đánh giá cao vì đã phục vụ con người, khi nó tìm kiếm và thực hiện được bốn giá trị ấy.

1. Sự thật

2. Tự do

3. Công bằng

4. Bác ái (còn gọi là Tình Thương hay Liên Đới)

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN HIỂU BÀI

BÀI 6. CÁC NGUYÊN TẮC HƯỚNG DẪN HÀNH ĐỘNG

Học Thuyết Xã Hội của Giáo Hội Công Giáo không chỉ nêu ra các giá trị căn bản (sự thật, tự do, công bằng và bái ái) mà một xã hội cũng như một cá nhân phải phấn đấu thực hiện để làm cho xã hội cũng như bản thân mình ngày càng phát triển và thăng tiến. Học Thuyết ấy còn đề xuất các nguyên tắc, tuy tổng quát nhưng cũng rất cụ thể, hướng dẫn các cá nhân và tập thể hành động để phát triển xã hội và thăng tiến bản thân. Đó là nguyên tắc phẩm giá con người là mục tiêu tối thượng, nguyên tắc công ích, nguyên tắc về mục tiêu phổ quát của tài sản, nguyên tắc bổ trợ, nguyên tắc tham gia dân chủ và nguyên tắc liên đới. Những nguyên tắc này đều phải được áp dụng trong bất cứ hành động, sáng kiến, dự án, kế hoạch, chính sách nào của tập thể hay của cá nhân, đời lẫn đạo.

Nguyên tắc này là nguyên tắc trên hết, đã được trình bày ở bài ba, cho biết mọi hành động, sáng kiến, dự án, kế hoạch hay chính sách, của tập thể lẫn cá nhân, phải lấy con người với đầy đủ phẩm giá của nó là mục tiêu thì mới có giá trị. Mọi hành động xúc phạm đến con người, dù có đem lại lợi ích kinh tế hay xã hội hoặc chính trị nhiều đến đâu, cũng đều không có giá trị đạo đức hay không có giá trị thật sự.Ngược lại, một sáng kiến hay dự án, tuy không đem lại lợi ích kinh tế hay xã hội hoặc chính trị nhiều, nhưng làm phẩm giá con người được tôn trọng, đều xứng đáng được coi là có giá trị thật.

Công ích là tất cả những điều kiện, vật chất lẫn tinh thần và thiêng liêng, cần thiết để con người và xã hội được phát triển theo đúng bản chất và mục tiêu của chúng. Thế nên, tuy không phải là giá trị cao nhất nhưng vì có liên quan mật thiết với hạnh phúc đích thực của con người và xã hội, nên một hành động, một sáng kiến, một dự án, một kế hoạch hay một chính sách phục vụ cho công ích lớn nhất của quốc tế hay quốc gia, hoặc cho công ích nhỏ hơn của các tập thể, đoàn hội, gia đình được đánh giá là tốt. Điều quan trọng là cần xác định công ích do các hành động và chính sách ấy mang lại có thực sự là điều ích lợi và cần thiết cho hạnh phúc của con người và xã hội hay không, hay chỉ là điều ích lợi theo như một số người nghĩ hay mới chỉ trên lý thuyết chứ chưa đi vào thực tế.

Từ ban đầu cho đến ngày nay, đạo Kitô luôn chủ trương thế giới và mọi của cải trong đó đều là của chung phục vụ mọi người. Mỗi người được quyền lấy trong đó những gì cần thiết cho mình và cho những người mình trách nhiệm. Còn mọi thứ khác, và ngay cả những cái mình có quyền lấy cho mình, đều phải được sử dụng thế nào để phục vụ mọi người. Bằng cách này, Kitô Giáo vừa bên vực quyền tư hữu vừa bảo vệ tính xã hội của mọi tài sản cá nhân. Hay nói cách khác, Kitô Giáo không chủ trương sự vô sản tuyệt đối, cũng không cổ xúy sự tư hữu vô hạn.

Để giải quyết tương quan giữa tập thể lớn và tập thể nhỏ, giữa trung ương và địa phương, giữa chính quyền và nhân dân, giữa cấp lãnh đạo và cấp dưới, đức giáo hoàng Piô XI đưa ra nguyên tắc bổ trợ, còn gọi là nguyên tắc phụ đới. Theo nguyên tắc đó, tập thể lớn hay trung ương, chính quyền hoặc lãnh đạo phải tôn trọng và tạo điều kiện cho các tập thể nhỏ và địa phương, cho nhân dân và cấp dưới ngày càng tự trị và độc lập; và chỉ can thiệp vào khi cấp dưới, nhân dân, địa phương và các tập thể nhỏ không đủ năng lực thực hiện các công tác. Vì thế, một trung ương dành mọi quyền về mình, một chính quyền bao cấp hết tất cả, một tập thể lớn nuốt hết các tập thể nhỏ, một lãnh đạo làm thay tất cả… đều là những tổ chức và những cá nhân không đóng đúng vai trò của mình.

Một xã hội hay một tập thể trưởng thành là một xã hội hay một tập thể, trong đó không chỉ có một số người làm việc, còn những người khác chỉ là khán giả và là người tiêu thụ; trái lại, tất cả điều tham gia vào việc chung theo cương vị và khả năng của mình. Cũng thế, chính quyền hay cấp lãnh đạo có tinh thần trách nhiệm khi không bao cấp đã đành, mà còn tìm cách tạo điều kiện cho mọi thành phần trong xã hội hay tập thể tham gia đều hành xã hội hay tập thể ấy, theo khả năng và cương vị của họ. Bởi chưng, xã hội hay tập thể ấy không phải là tài sản riêng của một ai mà là gia sản chung của hết mọi người- mọi người dân điều có quyền làm chủ xã hội và mọi thành phần điều có quyền làm chủ tập thể.

Càng sống lâu trong xã hội người ta càng nhận thấy rằng thoả mãn xong các đòi hỏi của đức công bằng theo pháp luật chưa thể cho phép chúng ta bàng quan và phủi tay đối với người khác vịnh cớ là đã thi hành các nghĩa vụ đối với họ. Giữa mọi cá nhân với nhau, giữa các xã hội với nhau, thậm chí giữa các quốc gia với nhau, luôn luôn có một sự ràng buộc sâu xa và vững bền. Không phải vì nợ nần nhau, mà chính vì cùng chia sẻ một bản tính và một định mệnh, một nguồn gốc và một cứu cánh, nên chúng ta phải liên đới với nhau, quan tâm và lo lắng cho nhau. Bằng không, không phải chỉ phía người thấp kém hơn phía xã hội thụt lùi hơn sẽ bị thiệt hại, mà cả những cá nhân và tập thể mạnh mẽ hơn cũng bị vạ lây.

CÂU HỎI GIÚP HIỂU BÀI

1. Thử dựa vào một hay vài nguyên tắc trên đây để phê phán một hành động, một sáng kiến, một kế hoạch hay chính sách của một cơ quan hành chánh hay một công ty thương mại, hoặc của một giáo xứ hay một dòng tu.

2. Trong các nguyên tắc trên đây, bạn thấy nguyên tắc nào hay bị vi phạm nhiều nhất? có cách nào giúp bạn và người khác thi hành tốt hơn các nguyên tắc này?

BÀI 7. GIA ĐÌNH, TẾ BÀO SỐNG ĐỘNG CỦA XÃ HỘI VÀ GIÁO HỘI

1.1.Ngay từ những ngày đầu tiên của lịch sử nhân loại, Thiên Chúa đã quyết định con người chỉ có thể có mặt và lớn lên trong, nhờ và từ gia đình – gia đình A-đam và E-va. Không những trên bình diện sinh lý (con người là kết quả kết hợp của người đàn ông và người đàn bà, liên kết với nhau như vợ chồng, làm thành gia đình căn bản), mà cả trên bình diện tinh thần, đạo đức và tôn giáo (những bài học đầu tiên để hiểu biết và hành động như một con người và như một thụ tạo của Thiên Chúa luôn là những bài học đến từ gia đình, trong gia đình và nhờ gia đình).

1.2. Chính vì thế, dù từ rất sớm đã thấy có những sai hỏng và thậm chí đổ vỡ trong gia đình, Thiên Chúa vẫn không phế bỏ gia đình, mà còn tìm mọi cách để sửa chữa và hoàn thiện gia đình, cho nó trở thành môi trường tốt nhất để nuôi dạy con cái về mặt nhân bản lẫn tôn giáo. Nguyên chỉ đóng vai trò này thôi, gia đình đã góp phần hết sức quan trọng cho sự tồn tại và phát triển xã hội và Giáo Hội. Thiên Chúa sửa chữa và hoàn thiện gia đình qua những cơ chế bên ngoài mang tính hỗ trợ như xã hội và Giáo Hội, qua những lề luật mang tính bảo vệ như những lề luật liên quan đến hôn nhân và gia đình, qua cả những sự soi sáng và tác động của Thiên Chúa lên tâm hồn con người… Chẳng hạn Đức Giê-su đã giúp ổn định gia đình bằng cách khôi phục phẩm giá ngang hàng của nam nữ, bãi bỏ tục lệ đa thê và ly dị… Ngay cả khi công nhận và đề cao ơn gọi sống độc thân khiết tịnh vì Nước Trời, Đức Giê su cũng không coi đó là một sự cạnh tranh hay làm giảm giá trị của đời sống hôn nhân và gia đình, mà trao cho ơn gọi ấy sứ mạng phục vụ Nước Trời một cách trực tiếp qua sự chay tịnh và thờ phượng, và gián tiếp qua việc phục vụ đời sống nhân loại, trong đó có đời sống hôn nhân và gia đình.

1.3. Thậm chí, gia đình còn được nâng cao tới mức trở thành Hội Thánh tại gia. Chẳng những vì gia đình là nơi ưu tiên và thường xuyên cho các ki tô hữu thi hành các bổn phận rao giảng các giá trị Ki tô Giáo, thánh hóa con người và đời sống của mình cũng như của người khác qua kinh nguyện và hy sinh, lãnh đạo con người và môi trường qua sự tự chủ bản thân và hướng dẫn môi trường sống theo luật Chúa. Mà chính khi làm các việc ấy, kết hợp với Đức Ki tô, các ki tô hữu đã được cứu độ và góp phần cứu độ người khác.

1.4. Bởi thế, không lạ gì khi thấy Giáo Hội Công Giáo, ở cấp cao nhất là Tòa Thánh, đặc biệt trong thời gian gần đây khi gia đình đang vô tình hay hữu ý bị hiểu sai và thực hành lệch lạc, đã không ngừng can thiệp, qua các tuyên bố và qui định, qua những cơ chế và tổ chức, để bảo vệ phẩm giá và vai trò của gia đình, cũng như xác nhận và củng cố những điều kiện giúp bảo vệ phẩm giá và giúp thi hành vai trò của gia đình. Chẳng hạn như khẳng định gia đình được xây dựng dựa trên sự kết hợp bền vững và tự nguyện của hai người nam và nữ trưởng thành nhằm nâng đỡ nhau và nhằm sinh sản con cái, và vì thế không những ly dị mà cả những sự kết hợp của hai người cùng giới tính, không những các sự cố ý cản trở sinh sản bằng những phương pháp phá thai trực tiếp hay gián tiếp, bằng những phương pháp ngừa thai trực tiếp, mà cả những việc sinh sản không do sự kết hợp của hai vợ chồng đều cần phải được xét lại…

2. Gia đình dựa trên nền tảng nào ?

2.1. Nền tảng của gia đình là hôn nhân của hai vợ chồng, nhưng là hôn nhân hiểu đúng theo những gì đã được mặc khải trong lịch sử cứu độ và phản ảnh qua cơ cấu tâm sinh lý của con người. Từ sự ưng thuận và kết hợp tự nguyện và bền vững của hai người nam nữ trưởng thành đó, gia đình được thành hình và phát triển. Nói thế có nghĩa là không thể gọi là hôn nhân những sự kết hợp giữa hai người cùng giới, giữa hai người khác giới nhưng chưa trưởng thành đủ để hiểu biết và thi hành những đòi hỏi của hôn nhân và gia đình, giữa hai người trưởng thành khác giới nhưng không tuân theo bất cứ quy định nào của xã hội và Giáo Hội (bất chấp các ngăn trở theo dân luật và giáo luật chẳng hạn). Cũng không gọi là hôn nhân đúng đắn khi đó là sự kết hợp không bền vững hoặc là sự kết hợp cố tình không đưa đến sinh sản.

2.2. Nền tảng của gia đình, đặc biệt gia đình Ki tô Giáo, còn là hôn nhân của hai vợ chồng được vinh dự nâng lên thành dấu chỉ và phương thế (bí tích) giúp thực hiện sự kết hợp giữa Đức Ki tô và Hội Thánh ; và để làm được việc này, vợ chồng Ki tô Giáo được Chúa ban cho một ơn đặc biệt – ơn của bí tích hay sức mạnh của chính Thánh Thần – để có khả năng thực hiện yêu cầu ấy. Vợ chồng ki tô hữu có thể an tâm thi hành những bổn phận hay chu toàn những vai trò mà Thiên Chúa và Giáo Hội trao phó cho mình dựa vào ơn bí tích đã nhận được khi cử hành lễ hôn phối. Vợ chồng ki tô hữu cũng an tâm giúp nhau trau dồi bản thân cho xứng đáng ơn đã lãnh nhận qua bí tích hôn phối và coi đây là con đường nên thánh riêng của bậc vợ chồng.

2.3. Nền tảng cho gia đình dựa vào còn là sự hỗ trợ của xã hội và sự hướng dẫn của Hội Thánh : xã hội chẳng những không được phép phá hoại gia đình qua các chính sách và luật lệ, mà còn có bổn phận bảo đảm cho gia đình được phát triển theo đúng mục tiêu và bản chất của nó,. Làm như thế không những sẽ có lợi cho chính xã hội, mà còn bởi vì con người và gia đình mới chính là người làm chủ xã hội và là mục tiêu mà xã hội phải phục vụ. Giáo Hội cũng có bổn phận chăm sóc và dạy dỗ các gia đình vì sự phát triển Giáo Hội tùy thuộc vào sự thịnh vượng của các gia đình ; thậm chí gia đình chính là Hội Thánh thu nhỏ hay Hội Thánh cơ sở. Ngoài ra, chính các gia đình cũng phải biết phân tích, đánh giá và tận dụng những gì xã hội và Giáo Hội cung cấp như những phương thế hỗ trợ và bảo đảm cho mình được hạnh phúc. Sợ sệt và né tránh những sự cung cấp này chính là gián tiếp bỏ bê và phá hoại gia đình.

3. Đâu là những bổn phận hay vai trò lớn của gia đình ?

Từ khi tạo dựng con người trong gia đình, Tạo Hóa đã an bài cho gia đình một bổn phận hay một vai trò quan trọng là giúp con người tôn vinh Thiên Chúa và từ đó, giúp nhau được cứu độ hay được hạnh phúc thật sự. Tuy nhiên, để chu toàn bổn phận này, cá nhân và gia đình phải giáo dục nhau làm việc ấy, phải tập cho nhau làm việc ấy. Thế nên, nói cho tới cùng, bổn phận chính của gia đình là giáo dục nhau tôn vinh Thiên Chúa và cứu độ con người. Tông huấn về gia đình của đức cố giáo hoàng Gioan-Phao lô II (năm 1982) đã nêu ra bốn bổn phận cụ thể mà cá nhân, xã hội và Giáo Hội phải giúp gia đình thi hành :

Sau tất cả những suy nghĩ trên đây, chúng ta không lạ gì khi thấy mục vụ chăm sóc đời sống gia đình chiếm vị trí ưu tiên trong chương trình đào tạo và làm việc không phải chỉ nơi các gia đình Công Giáo, các giáo xứ, mà cả trong các chủng viện, dòng tu, giáo phận và giáo triều Rô ma.

CÂU HỎI GIÚP HIỂU BÀI

BÀI 8. QUYỀN TƯ HỮU CỦA CON NGƯỜI

Đã nói đến lao động mà không nói đến quyền tư hữu hay của cải con người sẽ tựa như nói tới cây mà không nói tới quả, nói tới vất vả mà không nói tới phần thưởng, cũng chẳng khác nào hô hào dấn thân và cổ võ đấu tranh mà không biết để được gì. Chắc sẽ có người phản đối rằng chủ trương như thế là dẫn con người tới chỗ ích kỷ và hưởng thụ, vụ lợi và nặng vật chất. Thật ra, nếu hiểu đúng và thi hành đúng quyền tư hữu, chúng ta sẽ thấy mình thừa sức vượt qua sự đối lập của hai quan điểm ấy.

1. Thế nào là tư hữu trong Thánh Kinh ?

CÂU HỎI GIÚP HIỂU BÀI

BÀI 9. LAO ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI

Tất cả các quyền này đều phải được điều chỉnh lại tùy theo mức giúp ích hay làm thiệt hại cho các quyền lợi cao hơn của đất nước, khi thực thi các quyền của người lao động. Không thể vì phục vụ các quyền của người lao động mà làm hại nặng nề tới công ích của cả xã hội. Đó cũng là một cách thi hành sự công bằng xã hội.

Trong thực tế, không phải chỉ trước đây hay hiện nay, mà cả trong tương lai, các quyền lợi và bổn phận vừa kể liên quan đến lao động sẽ không bao giờ được thi hành một cách tuyệt hảo, không thể chê vào đâu được. Lý tưởng của lao động sẽ luôn luôn còn ở phía trước. Chính vì thế, chúng ta sẽ không thể chỉ thi hành đức công bằng trong các quan hệ lao động, mà còn phải thể hiện đức bác ái hay sự liên đới nữa, trong đó phải giả thiết có sự hy sinh và từ bỏ các quyền lợi của mình. Chính tình yêu tha nhân sẽ thúc đẩy chúng ta nhận ra những đòi hỏi của đức công bằng và nâng đỡ chúng ta vượt xa hơn đức công bằng nữa. Bằng không, chỉ đòi hỏi công bằng cách sít sao, chúng ta sẽ chỉ thấy bất công thôi.

CÂU HỎI GIÚP HIỂU BÀI

Site designed by tgmvl

Trở về đầu trang