Phần III
Giải Đáp Vấn Nạn

3. Về cách sống đạo Công giáo

26. H. Đạo Công giáo thờ cúng Chúa thế nào? Tại sao người Công giáo tới nhà thờ thường xuyên, mất nhiều thời giờ quá?

Đ. A. Đạo Công giáo tin tuyệt đối rằng Thiên Chúa (Thượng Đế, Tạo Hoá, Ông Trời…) là Cha yêu thương của loài người. Vì thế sự thờ cúng đều xoay quanh việc biểu lộ lòng hiếu thảo. Việc hiếu thảo thuộc phạm vi tâm lý xã hội được hướng dẫn bởi đức tin:

- Tưởng nhớ Chúa như con cái nhớ nhung cha mẹ.

- Đọc kinh, cầu nguyện giống như con cái kể lể tâm sự với cha mẹ.

- Đặc biệt là người Công giáo hội họp tại nhà thờ coi nhau như anh em sum họp về nhà cha mẹ. Ở đó họ cùng nhau đọc kinh, cầu nguyện, nhất là họ dâng Thánh lễ có Linh mục chủ sự.

Ta có thể tạm mô tả Thánh lễ như sau:

Ngày Tết con cái làm ăn từ khắp nơi sum họp về nhà cha mẹ, mỗi người mang về một món quà biếu cha mẹ để tỏ lòng yêu mến, biết ơn công sinh thành, đôi khi tặng quà để đền bù những lần làm mất lòng cha mẹ, và cũng đôi khi tặng quà để sau đó xin cha mẹ giúp đỡ tiền bạc, đồ đạc…

Cũng thế, hằng ngày, nhất là ngày Chúa nhật tín đồ tập trung về nhà thờ để dâng lên Chúa một món quà cao quý là chính Đức Giêsu Con của Chúa chịu chết để đền tội loài người. Món quà ấy được dâng lên để tỏ lòng:

- Yêu mến Chúa.
- Biết ơn Chúa.
- Sám hối với Chúa.
- Xin ơn phù trợ hồn xác.

Nói tóm lại thì việc thờ cúng của người Công giáo là đọc kinh cầu nguyện riêng tư hoặc tập thể. Nhưng việc thờ cúng cao quí nhất, vĩ đại nhất là Thánh lễ.

B. Nếu ta quan niệm việc thờ cúng là tỏ lòng thảo hiếu với Chúa là Cha thì:

1. Không nên phiền trách con cái thăm viếng cha mẹ thường xuyên làm mất thời giờ.

2. Một ngày 24 giờ, trong đó có 8 giờ lao động, 8 giờ ngủ nghỉ, còn lại 8 giờ để giải trí hoặc lo chuyện gia đình. Nếu ta lấy ra trong số 8 giờ cuối này chừng 10 phút – 60 phút để cầu nguyện với Chúa là Cha của mình thì có gì là nhiều đâu. Ấy là chưa kể đến cái bổ ích về tinh thần do việc cầu nguyện mang lại. Thời giờ cầu nguyện không phải là “mất” mà là “được”.  

27. H. Đạo Công giáo có những giới luật nào?

Đ. Nếu nói theo sách vở thì đạo Công giáo có 10 giới luật của Chúa và 6 giới luật của Giáo hội (tổ chức thừa kế sự nghiệp của Chúa Giêsu).

a/ 10 giới luật của Chúa:

Thứ nhất: Thờ phượng một Đức Chúa Trời và kính mến Người trên hết mọi sự.

Thứ hai: Chớ kêu tên Đức Chúa Trời vô cớ (không thể khi không có lý do chính đáng).

Thứ ba: Giữ ngày Chúa nhật (nghỉ lao động và đi Thánh lễ).

Thứ bốn: Thảo kính cha mẹ (trọng kính vâng lời và giúp đỡ cha mẹ khi các Ngài còn sống. Khi các ngài chết thì cầu nguyện để các Người siêu thoát).

Thứ năm: Chớ giết người (tôn trọng mạng sống của ta và của tha nhân).

Thứ sáu: Chớ làm sự dâm dục (tiết dục đúng lúc đúng cách).

Thứ bảy: Chớ lấy của người.

Thứ tám: Chớ làm chứng dối (tôn trọng sự thật).

Thứ chín: Chớ muốn vợ chồng người (cấm ngoại tình).

Thứ mười: Chớ tham của người (muốn chiếm đoạt của cải người ta mà chưa lấy được thì đã là tội).

b/ 6 giới luật của Giáo hội:

Thứ nhất: Xem lễ ngày Chúa nhật cùng các ngày lễ buộc.

Thứ hai: Chớ làm việc xác (lao động chân tay) ngày Chúa nhật cùng các ngày lễ buộc.

Thứ ba: Xưng tội trong một năm ít là một lần.

Thứ bốn: Chịu Mình Thánh Đức Chúa Giêsu trong mùa Phục Sinh.

Thứ năm: Giữ chay những ngày Hội thánh buộc.

Thứ sáu: Kiêng thịt ngày thứ sáu cùng những ngày khác Hội thánh dạy.

2. Nói một cách trí thức và ngắn gọn thì Đạo Công giáo chỉ có một giới luật, đó là Yêu.

a/ Yêu Chúa hơn hết và đối xử với Ngài như một người con hiếu thảo đối xử với một người Cha tuyệt hảo: tôn thờ, yêu mến, tin tưởng và luôn luôn làm vui lòng Chúa.

b/ Yêu mọi người, yêu từ người thân đến kẻ thù.  

28. H. Đạo Công giáo dạy phải yêu thương và nhường nhịn kẻ thù (Ai tát má phải, thì đưa má trái cho người ta tát nữa). Như thế phải chăng là hèn nhát?

Đ. 1. Yêu người, yêu đồng loại… đó là giáo huấn ta đón nhận từ cửa miệng cha mẹ. Nhưng yêu kẻ thù là giáo lý đặc biệt của Đức Giêsu. Giáo lý này có vẻ xa lạ với mọi người, thậm chí Đức Khổng cũng ngần ngại trước câu hỏi “Có nên lấy đức mà báo oán không? Cuối cùng Ngài đã trả lời “Lấy đức báo đức, lấy oán trả oán”.

Nhưng dù sao mỗi người cũng nhận thấy rằng nếu lấy oán báo oán thì oán sẽ chồng chất. Loài người đã thấm đòn với quyết tâm đè bẹp kẻ thù, sau bao nhiêu thế hệ tung tiền ra để chế tạo vũ khí hủy diệt đối phương mà cuối cùng chỉ là hủy diệt loài người, hủy diệt lẫn nhau. Trong chiến tranh hiện đại không có người thắng kẻ thua, mà cả hai cùng bị tiêu diệt. Các thế lực chống đối đã ngồi lại với nhau để tìm hòa bình cho nhân loại, đó là một thức tỉnh quí báu.

2. Chúa dạy “Ai vả má phải, ngươi hãy đưa má trái cho người ta vả nữa” là một giáo huấn không hiểu theo nghĩa đen. Chính Chúa đã không làm như thế, vì làm như thế không phải là bác ái mà là khiêu khích. Trước tòa án tôn giáo, Cai-pha hỏi Chúa về giáo lý của Ngài, thì Ngài trả lời “Ngài cứ hỏi những người đã nghe tôi vì tôi không giảng chùng lén mà giảng công khai trong đền thờ”. Người cận vệ đã vả mặt và nói “Tại sao mi dám hỗn với Thượng đế?”. Chúa không đưa má kia cho hắn vả mà còn nói “Nếu tôi nói sai thì sai chỗ nào? Nếu tôi nói đúng thì tại sao anh lại đánh tôi?”

Câu nói “Hãy đưa má kia cho người ta vả nữa” chỉ là câu nói cường điệu nhấn mạnh tinh thần tha thứ hào hiệp. Vả lại nhịn vì hèn nhát với nhịn vì cao thượng. Ta không được hèn, nhưng phải bao dung và quảng đại.

29. H. Đạo Công giáo có thờ ông bà tổ tiên không và thờ cúng thế nào?

Đ. 1. Lòng hiếu thảo đối với công sinh thành gắn liền với tâm tư con người trải qua mọi thời và mọi nền văn hóa. Giới răn thứ IV của Thập giới là “Thảo kính cha mẹ”. Nhưng cách biểu lộ lòng hiếu thảo thì khác nhau tùy từng nền văn hóa. Có những nền văn hóa biểu lộ lòng hiếu thảo một cách rùng rợn. Có bộ lạc bán khai hiếu thảo bằng cách ăn thịt cha mẹ khi các ngài về già. Việc làm của họ thì ghê tởm, nhưng lý luận của họ thì tuyệt vời. Họ đã trả lời cho những người chê trách họ: “Các ông mới bất hiếu, các ông bỏ cha mẹ vào hòm, đóng đinh kêu côm côm. Như thế chưa vừa lòng, các ông còn vùi cha mẹ xuống đất cho giòi bọ rúc rỉa… Còn chúng tôi, thì chúng tôi ăn thịt cha mẹ để sự sống của các ngài lưu truyền mãi trong con cháu từ đời này qua đời nọ”.

Ta không nên nghi ngờ lòng hiếu thảo của bất cứ tôn giáo nào, văn hóa nào mà chỉ tìm hiểu để thấy cách hiếu thảo của họ.

2. Về việc thờ cúng. Người Công giáo cũng thờ cúng cha mẹ, nhưng cách thờ cúng thế nào thì tùy thuộc niềm tin và diễn tiến của lịch sử.

a/ Trước Công Đồng Vatican II, người Công giáo Việt Nam thờ cúng cha mẹ bằng kinh kệ gọi là kinh cầu hồn. Bà con thân thuộc sum họp lại tư gia người quá cố hiệp ý cầu nguyện cho người quá vãng. Con cháu còn mời bà con sum họp trong thánh đường dâng Thánh lễ an táng, giáp tuần, giáp tháng, giáp năm. Trong nhà có hình ông bà để tưởng niệm hằng ngày, nhưng không có bàn thờ ông bà, không dâng nhang. Người Công giáo quan niệm bàn thờ và việc chỉ dành cho Chúa mà thôi. Vả lại việc thờ cúng ông bà trong văn hóa Việt Nam trước đây có pha phôi một vài ý niệm không phù hợp với giáo lý đạo Công giáo, đó là tin ông bà về ăn đồ cúng, hoặc sự phảng phất của linh hồn chưa đầu thai.

b/ Sau Công Đồng Vatican II, việc thờ cúng ông bà được phân tích kỹ càng.

- Thứ nhất: Những dị đoan mê tín xung quanh việc thờ cúng ông bà đã rơi rụng mà chỉ còn lại cái tinh túy, cái đáng kính.

- Thứ hai: Việc thờ cúng ông bà ở Việt Nam thuộc văn hóa chung của dân tộc. Do đó Hội Đồng Giám Mục Việt Nam qua những văn thư 1965, 1974 đã khẳng định là người Công giáo Việt Nam được thờ cúng ông bà theo cách thức mà đồng bào vẫn làm.

(Xem thông cáo của HĐGM/VN về việc thờ cúng ông bà tổ tiên ở Phụ Lục).  

30. H. Tại sao đạo Công giáo không cấm sát sinh và người Công giáo lại không ăn chay, hay ăn chay quá ít?

Đ. 1. Về vấn đề sát sinh

a/ Giáo lý Công giáo coi con người là thụ tạo siêu việt. Còn các loài thụ tạo khác như khoáng vật, thực vật và động vật chỉ là những công cụ phục vụ con người. Đốn cây, xẻ đá hay giết súc vật chỉ là những hành động có cùng một ý nghĩa nhắm mục đích nâng cao mức sống con người về y khoa, nghệ thuật, dinh dưỡng… Dĩ nhiên giết con thú có thể gây xúc động về tâm lý mà con người phải quan tâm dưới cái nhìn sư phạm tâm lý.

b/ Luật cấm sát sinh không thể thực hiện được:

- Sinh vật dưới dạng vi trùng có trong nước mà ta nấu. Nấu một nồi nước có thể giết hàng ngàn hàng triệu sinh vật nhỏ li ti.

- Khoa giải phẫu bắt buộc phải sát trùng dụng cụ và cả da thịt nơi được giải phẫu.

- Nông nghiệp bắt buộc giết rầy, cua, chuột, chim… phá hoại mùa màng.

- Ngành chăn nuôi và đánh cá sẽ bị giải thể nếu ta giữ luật cấm sát sinh… và nếu thế nền văn minh này sẽ thay đổi hoàn toàn theo chiều hướng đi xuống.

- Thực vật cũng có sự sống. Tiêu diệt sự sống của thực vật có phải là chắc chắn không sát sinh không?  

2. Không ăn chay, ăn chay quá ít!

a. Đạo Công giáo có ăn chay, ăn chay khác với cách ăn chay của các tôn giáo bạn như Phật giáo, Cao Đài. Ăn chay theo các tôn giáo bạn là ăn lạt, ăn ngũ cốc, kiêng khem chất thịt mỡ. Ăn chay theo luật Công giáo là ăn khắc khổ, thiếu thốn với mục đích:

- Nhắc nhở ta rằng loài người yếu đuối và hay sa ngã, nên phải khiêm tốn với Chúa và tha nhân.

- Nhắc nhở ta rằng phải khắc khổ để đền tội.

- Nhắc nhở ta rằng phải rèn luyện ý chí ngõ hầu có thể đương đầu với các cám dỗ.

Tu đức Kitô giáo cũng nhìn nhận việc ăn chay có giá trị trị bịnh và nâng cao tư tưởng, nhưng chỉ nói ăn chay là một trong nhiều phương tiện giúp ta thăng hoa đời sống tinh thần. Kitô giáo nhấn mạnh hơn vào cuộc sống bác ái xã hội. Ăn chay được áp dụng nhiều cho tu sĩ chiêm niệm.

b. Ăn chay ít. So với các tôn giáo bạn thì Công giáo ăn chay ít thật. Lý do:

- Sinh hoạt căn bản của đạo không phải là ăn chay, mà là yêu Chúa, yêu tha nhân.

- Ăn chay được áp dụng tùy tiện cho từng người trong từng hoàn cảnh. Người lao động nặng, người phụ nữ mang thai và nuôi con bằng sữa mẹ được khuyến cáo thận trọng trong việc ăn chay và được khuyên nhủ nên làm việc bác ái từ thiện thay cho việc ăn chay.

- Tại Việt Nam số ngày ăn chay trong năm chỉ còn là 2, vì Việt Nam qua một giai đoạn chiến tranh lâu dài, rồi lại qua một giai đoạn kế tiếp lâm cảnh nghèo nàn lạc hậu, dân chúng thiếu chất dinh dưỡng, nên Giáo hội không muốn thấy luật ăn chay làm cho tín đồ Việt Nam đã thiếu dinh dưỡng lại thiếu thêm nữa. Sức khỏe rất cần cho việc sản xuất.  

31. H. Đạo Công giáo có làm chính trị không?

Đ. Chính trị là nghệ thuật lãnh đạo quần chúng. Tầm hoạt động của nó bao trùm mọi sinh hoạt của nhân dân, đáp ứng mọi nhu cầu chánh đáng của nhân dân. Nếu hiểu chính trị là như thế thì người Công giáo rất tích cực làm chính trị. Lãnh đạo để giúp nhân dân hưởng công bằng bác ái thì mọi người có khả năng lãnh đạo đều phải coi là mình có bổn phận tham chánh. Tuy nhiên Giáo hội Công giáo phân biệt chánh trị công dân với chánh trị đảng phái:

1. Chánh trị công dân là làm mọi bổn phận công dân như tuân hành luật lệ Nhà Nước để Tổ Quốc và nhân dân hạnh phúc, thịnh vượng thì mọi tín đồ Công giáo phải thi hành một cách tích cực.

2. Chính trị đảng phái là qui tụ đảng viên, tham gia chánh quyền để có điều kiện thực hiện lý tưởng của mình thì Giáo hội khuyến khích tín đồ, nhưng lại cấm giáo sĩ và tu sĩ. Giáo hội muốn giáo sĩ và tu sĩ lo ngành chuyên môn của mình là tu hành và lãnh đạo tín đồ trong lãnh vực thuần túy tôn giáo.

32. H. Đạo Công giáo khe khắt quá. Đặc biệt là vấn đề hôn nhân: Không được ly dị mặc dầu đôi vợ chồng không thể sống chung được nữa.

Đ. 1. Trước hết phải nói đến hiệu quả của ly dị. Mọi người đều nói rằng: Ly dị là thảm họa của gia đình và xã hội. Cảnh sát các quốc gia cho biết hầu hết các trẻ em bụi đời, cao bồi du đãng là con cái của các gia đình ly dị, hoặc không hạnh phúc.

Người làm lưật cho phép ly dị nhưng vẫn khuyên đừng ly dị. Một viện sĩ Liên xô đã phát biểu: “cho phép ly dị, nhưng đừng ly dị”.

Tòa án xử các vụ ly dị vẫn có truyền thống hòa giải. Tòa tìm mọi cách để hai vợ chồng hòa hợp. Cho phép ly dị chỉ còn là sự đầu hàng của tòa án mà thôi.

2. Khi xin ly dị hai vợ chồng chỉ giải quyết nguyện vọng của mình mà quên quyền lợi của con cái, quên rằng một đứa trẻ của gia đình ly dị sẽ lâm vào hoàn cảnh sống thê thảm như thế nào. Cha mẹ đòi quyền ly dị mà không để cho con cái đòi quyền không ly dị, như vậy không phải là công bằng. Quan tòa chỉ hỏi ý kiến hai vợ chồng, nếu một trong hai không đồng ý ly dị thì tòa không xử cho ly dị. Thế tại sao không hỏi ý kiến người thứ ba là con cái, những người ảnh hưởng trực tiếp vụ ly dị. Một đứa con của gia đình ly dị, tuy còn cha mẹ nhưng kể như hai lần mồ côi. Đứa trẻ mồ côi cha vẫn được nghe mẹ nhắc nhở đến cha với lòng kính trọng trìu mến. Còn đứa trẻ ở với mẹ ly dị sẽ được nhắc nhở đến người cha như thế nào?  

3. Giáohội Công giáo không cho ly dị vì những lý do sau đây:

a. Luật ấy là Thiên luật. Thánh Kinh dạy: Vợ chồng là một xương một thịt và vợ chồng là do Chúa nối kết thì loài người không được tháo gỡ.

b. Giáo lý Công giáo quan niệm giữa vợ chồng có một sự gắn bó có tính cách máu huyết. Nếu cha mẹ thương con không điều kiện thì vợ chồng cũng thương nhau không điều kiện. Cha mẹ nào cũng muốn con mình khỏe mạnh thông minh, nhưng không vì thế mà loại đi những đứa con tàn tật và u mê. Có con ưu tú thì thương và sung sướng. Có con tàn tật thì thương và đau khổ. Tình vợ chồng cũng được quan niệm như thế.

c. Với ý thức như thế vợ chồng theo Kitô giáo phải chuẩn bị hôn nhân kỹ hơn và lo chăm sóc để duy trì và phát triển tình yêu vợ chồng. Nếu họ không thành công, thì Giáo hội chỉ có một lối giải quyết là ly thân. Đó là điều vạn bất đắc dĩ. Đó là chọn cái xấu nhỏ để tránh cái xấu lớn trong cái lẽ tương đối của cuộc đời.  

33. H. Nhiều người Công giáo chẳng tốt hơn ai, đôi khi còn có người xấu hơn người ngoại. Như thế thì theo đạo Công giáo để làm gì?

Đ. 1. Mọi phương tiện giao thông vận tải như hàng không, hỏa xa, tàu thủy, xe đò… đều có nhiều tai nạn: máy bay rớt, xe hỏa lật, tàu chìm, xe khách đụng nhau… nhưng không phải vì những tai nạn ấy mà ta thôi không sử dụng chúng. Máy bay vẫn rớt, ta vẫn đi máy bay. Cũng thế trong đạo có nhiều người hư hỏng, nhưng không vì thế mà ta không nhập đạo.

2. Theo đạo Công giáo là theo Đức Giêsu và thực thi giáo huấn của Ngài để được cứu độ. Người có đạo là bạn đồng hành chứ không phải là người mẫu. Vả lại con người yếu hèn vẫn thường làm nhiều điều xấu trái với lương tâm. Thấy người đạo làm điều xấu thì ta thông cảm và tội nghiệp cho họ, chứ không vì thế mà ta bỏ không theo Đức Giêsu.  

34. H. Tại sao không để con cái lớn khôn hãy rửa tội cho chúng. Vì như thế việc “có đạo” mới thật là tự do?

Đ. Một người cha sanh ra con, thì dù con chưa trưởng thành vẫn phải dạy nó nhận ông bà nội, ngoại và tập cho nó lễ độ đúng với tương quan ông cháu, cha con.

Cũng vậy cha mẹ Công giáo xác tín Chúa là Cha, thì bắt con phải nhận Chúa và đối xử với Chúa theo tình cha con dù nó chưa ý thức.

Nếu phải chờ cho chúng trưởng thành để có tự do gọi Chúa là Cha hay không thì không khác gì ta sanh con ra, rồi chờ khi khôn lớn mới hỏi nó xem nó có nhận ta là cha mẹ hay không!  

35. H. Tu hành trong đạo Công giáo thế nào?

Đ. Giới tu hành trong đạo Công giáo đó là giáo sĩ và tu sĩ.

1. Giáo sĩ nằm trong cơ cấu lãnh đạo hành chánh. Cụ thể là Linh mục coi họ đạo, Giám mục, Giáo hoàng trong danh từ chuyên môn của đạo thì Giám mục và Giáo hoàng được gọi là giáo phẩm.

2. Tu sĩ là các thầy dòng, các bà phước. Họ dâng hiến cuộc sống phục vụ Giáo hội và tha nhân trong các ngành chuyên môn như giáo dục, xã hội, khoa học… với tất cả tấm lòng bác ái vị tha.

Cả giáo sĩ và tu sĩ Công giáo đều giống nhau ba điểm:

- Sống độc thân để có điều kiện phục vụ tha nhân 100%

- Có tinh thần khó nghèo tức là coi tiền bạc là phương tiện phục vụ chứ không coi nó như phương tiện để hưởng thụ. Riêng các tu sĩ thì không có tư hữu, tất cả tài sản là của Dòng Tu. Tập thể sẽ cung cấp phương tiện cho tu sĩ sống và hoạt động tùy nhu cầu và hoàn cảnh.

- Tùng phục cấp lãnh đạo như đại diện của Chúa.

- Tu sĩ phải sống cộng đoàn, không sống một mình. Trong khi giáo sĩ thì không buộc sống cộng đoàn. Mỗi dòng tu theo đuổi một mục đích riêng tùy nhu cầu của Giáo hội và xã hội. Mỗi dòng tu có phương pháp riêng để đào tạo tu sĩ của mình về mặt tu đức và hoạt động. Mỗi dòng cũng có y phục riêng, nhưng đều quan niệm tu phục không làm nên tu sĩ.  

36. H. Theo đạo Công giáo có phải đóng tiền không?

Đ. 1. Không ai đóng tiền gia nhập đạo Công giáo, cũng không tín đồ Công giáo nào phải đóng tiền nguyệt liễm, niên liễm.

Tuy nhiên vào các ngày Chúa nhật tín đồ có thể tự nguyện bỏ một chút tiền vào thùng tiền nhà thờ để lo dầu đèn. Tiền này hoàn toàn tự nguyện không ai nài ép ai.

Vậy Giáo hội lấy tiền đâu để sinh hoạt, xây cất và sửa chữa nhà thờ ? Cũng vẫn chỉ là sự cúng hiến của nhiều người hằng tâm hằng sản. Việc này phát xuất từ lòng mộ đạo, muốn cho Chúa có một nơi thờ phượng xứng đáng, ngay cả khi tín đồ còn nghèo nàn. Tình yêu là động lực đóng góp. Điều kiện này rất dễ hiểu:

a/ Cha mẹ có thể mặc áo cũ, nhưng không tiếc tiền may áo mới đẹp cho con cái.

b/ Con cái nghèo nhưng không muốn thấy cha mẹ ăn mặc rách rưới.

2. Nếu Giáo hội yêu cầu tín đồ đóng góp tiền bạc thì đó cũng là lẽ thường vì:

- Giáo hội phải có tiền giúp đỡ người nghèo, mà đó là bổn phận của mọi tín đồ.

- Mọi tín đồ có bổn phận phát triển sinh hoạt của đạo mình giống như mọi con cái có nhiệm vụ đóng góp cho sinh hoạt của gia đình, khi họ đã trưởng thành.

37. H. Dân nghèo tại sao xây nhà thờ tốn phí hằng trăm triệu?

Đ. Xây nhà thờ đẹp có nhiều ý nghĩa:

- Một tác phẩm văn hóa nghệ thuật thì phải đẹp mới vừa ý người sáng tác.

- Nó là nơi thờ phượng thì phải tương đối xứng đáng với lòng thành kính của nhân dân.

- Nó là niềm hãnh diện của một tập thể. Không ai muốn thua ai. Tập thể nào cũng muốn thành công ở mức độ hơn người.

Nó còn là chuyện tình cảm. Cha mẹ nghèo chịu ăn mặc sơ sài, nhưng vẫn cố gắng để con mình mặc đẹp không thua ai. Vì thương mà ra thế. Tín đồ cũng vì kính mến Chúa nên cố gắng xây nhà Chúa cho đẹp đẽ khang trang, dù nhà mình còn lụp sụp. Điểm tâm lý này cũng có thể chấp nhận, vì nó cũng rất bình thường và cũng rất là người.